De blinde vlek van gezamenlijke besluitvorming

Hoe kom je samen met cliënten in de praktijk van de zorg tot gezamenlijke besluitvorming? Dat lijkt een overbodige vraag. De meeste verzorgenden en verpleegkundigen in de sector zullen zeggen: ‘Gezamenlijke besluitvorming, dat doen we al lang. Kijk maar naar onze zorgleefplannen’. Op 30 oktober legde Lieve Roets-Merken bij ‘Waardigheid en trots’ in Utrecht uit dat die gezamenlijkheid te vaak schijn is. Zij is psycholoog en onderzoeker bij het Radboudumc en werkzaam bij Kalorama, een organisatie voor ouderen en voor doofblinde mensen. Lieve ontwikkelde een methode die structureel ruimte biedt aan het goede gesprek en aan gezamenlijke besluitvorming, en testte die methode uit in dertig verzorgingshuizen verspreid over Nederland.

Accent op medisch

Doofblinde mensen raken door hun dubbele beperking snel geïsoleerd. Dat is niet alleen in Kalorama zo. 85 Procent van de ouderen heeft problemen met zien óf met het gehoor, en een derde heeft problemen met beide zintuigen. En ook zonder die problemen kan het goede gesprek en gezamenlijke besluitvorming in de zorg het verschil maken in de ervaren kwaliteit van het leven. Maar waar wringt de schoen nu precies? Verzorgende Idelette van zorgorganisatie De Blije Borgh sloeg 30 oktober als toehoorder de spijker op de kop: ,,We zijn in de zorg gewend uit te gaan van medische vragen.’’
Zaken als fysiotherapie, aanpassingen van de medicatie, wondverzorging: allemaal makkelijk aan te wijzen en op te lossen. Dat is ook makkelijk te vangen in besluitvorming. Maar ouderen hebben ook problemen die niet-medisch of niet-verpleegkundig van aard zijn. Die vraagstukken kunnen dieper graven dan een puur medisch probleem. Lieve Roets: ,,Dat die vraagstukken niet altijd goed aan bod komen, heeft te maken met het systeem waarin we werken en ook met de opleiding waarin nog steeds eenzijdig het accent ligt op medische en verpleegkundige oplossingen.’’

Bijeenkomst gezamenlijke besluitvormingDe essentie

De aanpak van Lieve Roets om meer ruimte te bieden aan wat de oudere bezighoudt, is mooi in z’n eenvoud: neem de tijd om met de oudere te praten, ga na wat de oudere persoon graag anders wil of wat de mantelzorger zorgen baart, verzamel gezamenlijk mogelijkheden en alternatieven die het probleem kunnen oplossen en ga na of de gekozen oplossing werkt. Pak deze wensen en oplossingsrichtingen ook op in het zorgleefplan. En van belang: kijk als hulpverlener regelmatig naar je eigen handelen, en vraag je af welk effect jouw handelen heeft op de oudere persoon. De onderzoeker wijst op twee belangrijke nuances bij deze aanpak: ,,Twee dingen moet je vooral niet doen. Vraag je naar het ‘waarom’ van een wens, dan kan dit bij de oudere persoon het gevoel oproepen dat hij zich moet verantwoorden. En kom niet direct met alternatieven. Dan ontneem je de oudere wellicht de kans om mee te denken en maak je gezamenlijk beslissen onmogelijk.’’

Open mind

De coaching van verzorgenden in het onderzoek van Lieve Roets was verspreid over vijf maanden. Zo lang kostte het om het goede gesprek en het gezamenlijk beslissen dusdanig over te brengen dat het ook écht bij verzorgenden was ingedaald. Juist doordat de werkomgeving niet ingericht is op wensen en problemen die verder gaan dan medische en verpleegtechnische handelingen duurt dat zo lang. We hebben het in feite over een cultuuromslag. Roets: ,,Met een open mind luisteren naar ouderen is moeilijk. Zeker als een oudere andere keuzes maakt dan een verzorgende zou doen. Toch is die open mind noodzakelijk. Het is een kwestie van op een professionele manier het gesprek voeren. Dat zijn we in de zorg  – zo laat het onderzoek zien – niet zo gewend.’’ Het gemiddelde zorgleefplan lijkt het pleidooi van Roets te onderschrijven. Of zoals op 30 oktober een verzorgende opmerkte uit een organisatie waar de omslag al wel is gemaakt:  ,,Voorheen hadden we 25 doelen in het zorgleefplan staan. Daarmee was het een soort verantwoordingsdocument geworden. Nu zijn het nog maar drie doelen en die gaan dan over de kwaliteit van het leven.’’ Lieve Roets: ,,Zorgleefplannen zijn te vaak een ‘to do’-lijstje geworden.’’

“Een oudere moet het gevoel hebben: deze verzorgende wil met mij meedenken. Je hoeft ook niet meteen oplossingen paraat te hebben.”

Schep vertrouwen

De aanpak van Lieve Roets is een stappenplan. Maar die stappen hebben alleen zin als de gedachte achter dat plan ook is ingedaald. Dat vergt tijd en energie. Lieve Roets: ,,Een oudere moet het gevoel hebben: deze verzorgende wil met mij meedenken. Je hoeft ook niet meteen oplossingen paraat te hebben. Het is geen schande om te zeggen: ‘Ik weet het nu even niet, maar morgen gaan we het er weer over hebben.’ Het gesprek als continuüm. Dat is partnership. Dat de cliënt het gevoel heeft ‘Ik ben de moeite waard.’ Schep vertrouwen. Dat is de kern van samen beslissen.’’

Geschreven door Rob van Es

Meer weten

Geplaatst op: 2 november 2017
Laatst gewijzigd op: 26 juli 2019