Zorg zelf beleven bij sTimul: Ervaringsleren houdt studenten én medewerkers spiegel voor

‘Vertel me en ik vergeet. Laat me zien en ik onthoud. Laat me ervaren en ik begrijp.’

Deze oude Chinese wijsheid gaat ook op in de huidige Nederlandse zorgpraktijk. Anky de Bakker is begeleider en coördinator bij Zorg-ethisch Lab sTimul. “In ons lab dagen we studenten en zorgmedewerkers via ervaringsleren uit om zich actief af te vragen wat goede zorg is. En om die ervaring vervolgens mee te nemen naar de werksituatie. Dit doen we met zorgsimulatiesessies van 24 uur, met deelnemers in de rol van zorgverlener of zorgvrager.”

Ze vertelt hoe sTimul tien jaar geleden in België ontstond. “Onze collega Trees Coucke was daar directeur van een hogeschool. Zij signaleerde een probleem: gemotiveerde, enthousiaste zorgstudenten lieten hun motivatie voor een deel los zodra ze op stage gingen. Ze kregen te maken met begeleiders die al jaren in een team werkten en gewend waren aan een bepaalde afdelingsroutine. Trees wilde die medewerkers weer wakker schudden zodat de begeleiding van de toekomstige zorgmedewerkers beter zou worden. Men moest zélf ervaren hoe het was om zorgafhankelijk te zijn.”

Koude douche

Herlinde werkt als verzorgende en staat bij het douchen van haar cliënten vaak te zweten met dat warme water. Maar cliënten klagen meteen erna over de kou. Daaraan besteedde ze niet al te veel aandacht. Tot de simulatiesessie. Toen zat ze zélf in de rol van een mevrouw die gedoucht werd. Direct toen de kraan dicht ging, kreeg ze het steenkoud: “Daar zit je dan, totaal afhankelijk en halfzijdig verlamd op die douchestoel. Die ruimte is echt, écht koud. Nu let ik er goed op dat ik de deur direct dicht doe – hoe warm ik het zelf ook heb – en dat ik iemand snel een handdoek omsla.” Ze besefte ze dat ze zich beter in de ander moest verplaatsen. Dat ze niet moest invullen, maar luisteren.”

Vragen blijven stellen

Anky de Bakker legt uit dat de zorgsimulatiesessie bestaat uit een voorbereiding, de sessie zelf, een ethisch reflectiegesprek direct na afloop en een terugkomdag. “Het is belangrijk dat deelnemende teams of organisaties ons ervaringsleren zien als een onderdeel van een veranderingsproces.” Deelnemers Kim en Iris bevestigen dat. Zij werken als verantwoordelijke Bewonerszorg in een woonzorgcentrum. Ze vertellen over het effect dat de sTimul-sessie op hen had: “Vooronderstellingen over het leven van anderen proberen we sindsdien in te perken. Steeds vaker gaan we over op het bevragen van bewoners voor we onze eigen ‘zorgmening’ geven en invullen. Nadat teams een inleefsessie hebben meegemaakt, kunnen we ze beter coachen met een sterke focus op de realiteit van een zorgsituatie. Dankzij de inleefsessie weten ze wat er werkelijk op het spel staat voor bewoners. In levende lijve ondervinden wat de impact van zaken is op je eigen leven, maakt je nederig over je functie als hulpverlener of leidinggevende naar de bewoner of cliënt toe.”

Kim en Iris vonden het interessant om samen met collega’s deel te nemen: “Hierdoor deel je soortgelijke ervaringen en kunnen deze achteraf bespreekbaar gemaakt worden.” Anky vult aan: “Ook voor de deelnemende studenten is die openheid, die bespreekbaarheid van dilemma’s een verrijking. Zo leren zij van meet af aan dat degenen van wie zij het vak leren zichzelf vragen blíjven stellen over hoe zij goede zorg vormgeven. En dat zij dat dus gedurende hun loopbaan ook zelf mogen – of moeten! – doen.”

Leerzame ervaringen

Verzorgende Willeke vertelt dat ze zich sinds de inleefsessie pas goed realiseert hoe eenzaam je je kunt voelen binnen een groep: “Degenen die de meeste aandacht vragen, krijgen die ook. Nu besef ik veel beter dat je iedereen even veel aandacht moet geven. Die eenzaamheid – dat heeft me het meest aangegrepen.”

Derdejaars MBO-student Saffira bij onderwijsinstelling Scalda weet nu hoe lang wachten kan duren voor een bewoner. “Wij zeggen zo gemakkelijk ‘ik kom zo’ tegen een beller. Maar dat duurt in de beleving van een cliënt zó lang.” Tijdens de sessie had Saffira het profiel van iemand met dementie en een zekere verzamelwoede. “Ik stopte allerlei glimmende dingen in mijn rollatormandje, sinaasappels, een koffiepot, van alles. Ik kende iemand die dat deed en verklaarde dat uit haar dementie. Toen ik in die rol zat, merkte ik dat het ook een vorm van aandacht vragen was. Ik vond dat mijn ‘verzorgenden’ het goed oplosten door me begripvol bijvoorbeeld één sinaasappel te laten houden. Dat vond ik prettig en leerzaam. Zo doe ik dat nu ook.”

Samen reflecteren

Student Jessica zat in de simulatiesessie in de rol van zorgverlener. “Als zorgvrager had ik denk ik meer kunnen leren. Wel vond ik het een hele uitdaging om met de andere leden van mijn ‘team’ zelf een dagritme op zo’n gesimuleerde afdeling te creëren. We hadden te maken met zorgvragers met ieder een zelfgekozen profiel. Je wist als zorgverlener niet goed wat er van je verwacht werd, niets lag vast. Aan de andere kant is het ook weer goed voor je zelfvertrouwen als je samen toch tot een lopende afdeling weet te komen.” Ze vond de begeleiding vanuit sTimul een ‘toppuntje’. “Er was steeds iemand in de buurt, dat was heel fijn.” Jessica dacht van tevoren dat ze technieken zou leren. “Maar daar ging het juist niet om.”

Anky de Bakker beaamt dit: “Nee, wij zijn een zorg-ethisch lab. Het gaat om de vraag hoe je de zorg ervaart. Niet om hoe goed je het doet, maar waaróm je iets op een bepaalde manier doet. Dat je daarop reflecteert, in jezelf en met elkaar.” Ze vertelt dat de deelnemers aan de zorgvragende kant hun eigen profiel kiezen dat dichtbij hun belevingswereld ligt. De een heeft immers ervaring met bewoners met dementie, de ander met somatische cliënten. “Je gaat in de rol van een zorgafhankelijke persoon, maar je blijft jezelf. Je kunt helder nadenken en praten over je beleving van de zorg. Dat is een krachtig aspect van onze sessies.”

Unieke wisselwerking

Vraag je Anky naar andere unieke kenmerken van deze werkvorm, dan komt ze terug op de wisselwerking tussen werkvloer en opleiding: “Na de simulatie ga je samen in gesprek over jouw beleving van goede zorg. Beginnende en ervaren zorgmedewerkers horen van elkaar hoe ze daarover denken. Wat is de impact van welke bejegening op je cliënt? Werkt de routine op jouw afdeling positief of belemmerend? Er is ruimte voor twijfels, voor een open gesprek.”

Ook het element dat de leerlingen tijdens de simulatie een zorgafdeling van nul af aan moeten vormgeven vindt ze een uniek en leerzaam aspect: “De studenten krijgen een afdeling met bewoners met zorgprofielen voor zich. Die kunnen sterk van elkaar afwijken of juist op elkaar lijken, al naar gelang de keuze van de simulerende cliënten. Op zó’n afdeling moet jij dus ‘goede zorg’ gaan verlenen. Maar wat is dat dan? Als iedereen tegelijk geholpen wil worden, kun je dan sommige bewoners bijvoorbeeld ’s middags wassen? Doe je dat samen of begin je alleen en roep je er zo nodig een collega bij? Daarover moet je bewust nadenken. In het reflectiegesprek aan het einde van de dag krijg en geef je vervolgens feedback.”

Niet op zichzelf

De doordachte manier waarop sTimul het ervaringsleren structureert, is een ander pluspunt. Zo komen studenten niet helemaal blanco naar een sessie: in het eerste jaar van hun opleiding zien zij bij sTimul een documentaire die ‘van binnen uit’ toont hoe een nieuwe cliënt haar eerste dag in een verpleeghuis beleeft. In het tweede jaar volgt een workshop met simulatiekoffers ‘D’oede Dozen’. Daarin zitten bijvoorbeeld een verzwaringspak en parkinsonhandschoenen. En een krant met onleesbare letters, waardoor je net als iemand met dementie in de war raakt.

De ervaringen moeten indalen

Ook de voorbereiding en de terugkomdag zijn van belang, weet Anky uit ervaring. “De voorbereiding om ervoor te zorgen dat onze sessies deel uitmaken van een bredere verandering bij de deelnemende organisatie. De terugkomdagen omdat een ervaring soms even tijd nodig heeft om in te dalen. Dan heb je als verzorgende eerst wat werksituaties nodig om je te realiseren wat die inleefsessie precies voor jou betekende. Soms kunnen reacties heftig zijn. Wij zien de terugkomdag dan ook als nazorg. En als een manier om de ervaringen nog beter te borgen.”

Partners in ervaringsleren

Zorg-ethisch Lab sTimul Nederland is (samen met onderwijsinstelling Scalda) koploper binnen Zorgpact, een samenwerkingsverband van zorg, welzijn, onderwijs en overheid met het doel een betere, innovatieve zorg te bewerkstelligen. sTimul wisselt ervaringen uit met de Participatiekliniek van V&VN en met het Zorgtrainingscentrum in Zwolle, die ook inleefsessies aanbieden. Het doel is van elkaar te leren. Zorgpact coördineerde de werkbezoeken. Hoewel er verschillen zijn in aanpak en vormgeving van ervaringsleren, is er een duidelijk gemeenschappelijk doel: de zorgprofessional beter in staat stellen goede zorg te verlenen. Ook met de twee sTimulhuizen in België wordt samengewerkt.

Artikel door Linda van Ingen

Meer weten

  • Website sTimul Nederland
  • Zorg, onderwijs en werkgevers komen tot regionale oplossingen voor de toekomstige arbeidsmarkt onder de paraplu van Zorgpact. Tijdens een workshop op het congres ‘Thuis in het Verpleeghuis, Waardigheid en trots op elke locatie‘ lieten drie koplopers zien wat zij concreet samen doen om straks betere zorg te realiseren. Lees het verslag.
  • Binnen het Zorgpact-netwerk is op het onderwerp ‘ervaringsleren’ een  coalitie gevormd. Lees meer over deze coalitie
  • Bekijk alle artikelen over leren en ontwikkelen in het themadossier Deskundigheid professionals.

Geplaatst op: 13 september 2018
Laatst gewijzigd op: 4 september 2018