Ervaringsles Bartiméus: Oudere met een visuele of auditieve beperking

Vijftien collega’s gezellig rond een tafel. Niks aan de hand, tot ze een blinddoek voor krijgen en oordoppen in. De ontspannen sfeer wordt onwennig, opgelaten. Mensen schreeuwen opeens, horen zichzelf en elkaar niet of nauwelijks. En dan: lekker, een tompouce eten! Nina Scholing instrueert: “Op tafel staan bordjes en er liggen vorkjes. Help elkaar een beetje. Eet smakelijk.” Die instructie krijgt lang niet iedereen mee, omdat ze het niet horen en niet zien. Nina: “Zo voelt dat als er iets gaat gebeuren zonder dat je weet wat er van je verwacht wordt.”

We zijn bij een ervaringsles bij Bartiméus, een expertise-organisatie die mensen met een visuele beperking ondersteunt zodat zij het leven kunnen leiden dat zij willen. ‘Als we de kennis (nog) niet hebben, ontwikkelen wij die in de vorm van nieuwe methodieken of trainingen’, meldt de website. En daarin speelt Waardigheid en trots een rol: Bartiméus heeft binnen ‘Ruimte voor Verpleeghuizen’ een ervaringsles ontwikkeld. Tijdens deze les ervaren professionals aan den lijve hoe het leven als oudere met een visuele en auditieve beperking is. De trekkers van het project zijn orthopedagoog en gedragsdeskundige Nina Scholing en Amanda Kelderman, verzorgende IG en gespecialiseerd verzorgende psychogeriatrie. Theorie en praktijk komen samen.

Eigen wereld

Terug naar de tafel. Iemand schrikt: Amanda blijkt ineens achter haar te staan, dat had ze niet in de gaten. Een ander met een aardbei in haar hand roept: “Wat is dit, een aardbei of zo? Dan durf ik hem wel op te eten.” Hoe voelt dat, op deze manier samen eten? “Volgens mij zou ik heel slank zijn, als ik altijd zo onhandig zou moeten eten want dat geknoei vind ik echt verschrikkelijk”, zegt een deelnemer. “Ik zat helemaal in mijn eigen wereld met die blinddoek voor. Je richt je op de personen direct naast je, alles wat er verderop aan tafel gebeurt, krijg je helemaal niet mee”, zegt een ander. Nina: “Denk je dat onze bewoners óók in hun eigen belevingswereld zitten?” Een andere deelnemer vindt dat de tompouce zoeter smaakte dan normaal en anderen herkennen dat. Iedereen vindt de ervaring vreselijk vermoeiend – het kost zó veel energie je te concentreren!

Meer oog voor slechtziendheid in verpleeghuizen

Terwijl de deelnemers hun zicht terugkrijgen maar nog wél slechthorend blijven, starten Amanda en Nina hun powerpoint-presentatie met theoretische achtergrond. Aanvankelijk op een normaal volume, maar op veler verzoek al gauw met heel harde stem. Verschillende oogaandoeningen worden besproken en vooral: wat die betekenen voor bewoners. De groep mag schatten hoe veel slechtziende mensen in reguliere verpleeghuizen wonen. “De officiële definitie van slechtziendheid is minder dan 30% zicht of minder dan 30 graden gezichtsveld, volgens de Wereldgezondheidsorganisatie.” Het werkelijke aantal in Nederlandse verpleeghuizen wordt officieel geschat op 30%. Amanda onderstreept dat dit getal veel hoger is dan menigeen denkt. Ze nodigt iedereen uit om te informeren naar de mogelijkheden die Bartiméus biedt in de zorg aan ouderen met een visuele beperking en bijkomende problematiek. “De slogan ‘Bartiméus ziet mogelijkheden’ geldt ook voor de zorg en ondersteuning die Bartiméus extern biedt aan ouderen met een visuele beperking in het dagelijks leven.”

Alles tegelijk

Amanda stelt dat een team binnen een regulier verpleeghuis wel eens een signaal van slechtziendheid kan missen. “Als een mevrouw wil douchen met sokken aan, vraag je dan af waarom. Het hoeft niet per se iets te maken te hebben met dementie of een gedragsstoornis. Misschien ziet ze heel beperkt en voelt ze zich op die manier veiliger.”

Nina legt uit dat op hogere leeftijd in een korte tijd je zintuiglijke functies kunnen verminderen, je cognitie kan verslechteren en je lichamelijke mogelijkheden af kunnen nemen. “Heb oog voor het hele scala.” Veroudering en fysieke beperkingen zijn gemakkelijker te simuleren dan cognitieve beperkingen. Toch hebben de projectleiders ook hierover nagedacht: de ervaringsles is expres georganiseerd in een gebouw waar een aantal deelnemers nog niet eerder is geweest. Dat gebrek aan oriëntatie brengt dezelfde onzekerheid met zich mee die veel mensen met dementie en andere hersenaandoeningen ook kennen.

Zelf doen of hulp vragen?

De deelnemers zijn inmiddels aan de volgende opdracht bezig: Sandy en Willemien hijsen zich in een verzwaringspak waardoor ze zich lichamelijk dertig tot veertig jaar ouder voelen. De visuele en auditieve beperkingen worden weer gesimuleerd met een zwarte bril en oordoppen. Plastic handschoenen maken het geheel compleet, want ook de tast en de fijne motoriek zijn achteruit gegaan. Ze moeten begeleid door collega’s een route door het gebouw lopen en onderweg bepaalde reliëfs voelen. Bij de koffie-automaat mogen ze zichzelf en de anderen aan koffie helpen. Willemien: “Ik wilde zó graag alles zelf doen steeds, zo ben ik nou eenmaal. Maar bij de koffiemachine was ik heel blij dat mijn begeleider vroeg of zij even iets voor me zou kunnen doen. Als ze dat niet had aangeboden, had ik het vast niet gevraagd. Ik zou hebben doorgemodderd.” De begeleidende collega vertelt dat ze het moeilijk vond om tijdens het hele parcours in te schatten of ze wel of niet zou helpen. De groep is het er naderhand over eens dat het van belang is regelmatig aan de bewoner te vragen wat hij prettig vindt. Sandy vertelt: “Toen ik onderweg een arm kreeg, voelde dat lekker veilig. Daarna kon ik ook weer een lolletje maken.” Nina becommentarieert: “Dus het ervaren van een gevoel van veiligheid zit zelfs ook in deze kleine handeling als het geven van een arm!”
Ook ervaren deelnemers vanmiddag hoe het is om met al hun beperkingen samen spelletjes te doen. Een bal overgooien, geuren thuisbrengen, domino spelen op de tast… het wordt allemaal veel complexer en veel vermoeiender.

Bewustwording

Vermoeidheid, een gevoel van isolatie, lastig hulp vragen: iedereen herkent het. “Nu ben ik me veel bewuster van hoe mensen zich voelen en heb ik meer geduld. Ik ben meer alert op het feit dat ik het kopje van die ene mevrouw strak naast het koffiezetapparaat plaats. En dat ik zeg dat ik doe en doe wat ik zeg.” Amanda vindt die hernieuwde bewustwording het belangrijkst: “Inzicht in je eigen handelen kun je verbeteren door je kennis en bewustwording over deze specifieke doelgroep te vergroten”.

De gekozen werkvorm vinden zowel de deelnemers als de projectleiders een succes: “Vooral het onderling uitwisselen van de ervaringen geeft een meerwaarde.” Nina neemt zich voor de volgende keer iets meer tijd in te plannen. Ze vindt de start met de tompouces een positieve: “Samen eten en elkaar daarbij helpen – dat verbindt.” De ervaringsles is intern enthousiast ontvangen en heeft geïnspireerd om het thema zowel intern als extern verder uit te werken.

Interview door Linda van Ingen

Meer weten


Geplaatst op: 11 september 2018
Laatst gewijzigd op: 11 september 2018