Berry Schaake (Zorgspectrum Het Zand): ‘Dat mensen cognitief achteruit gaan, betekent niet dat hun behoefte aan vrijheid afneemt.’

Op een psychogeriatrische afdeling van Zorgspectrum Het Zand in Staphorst, Het Ooider, hebben de 32 bewoners nu zelf de mogelijkheid om te kiezen voor een rustige of juist levendiger ruimte. Dat komt omdat de deuren naar de binnentuin, Het Atrium, zijn opengezet, met veel meer vrijheid als gevolg. Recentelijk werd deze beslissing geëvalueerd met omwonenden, medewerkers en familieleden. Berry Schaake, integraal zorgmanager van Het Ooider, blikt terug.

Eind 2016 viel de beslissing om de deuren naar de binnentuin open te zetten, vooraf werden risico’s in kaart gebracht maar werden niet alvast allerlei maatregelen genomen om deze af te dekken. Wel gingen medewerkers van Het Ooider een aantal weken observeren wat er gebeurde om te zien of dat waar men bang voor was, ook zou gebeuren.

Maar er gebeurde niets. De observatieperiode werd afgesloten en de deuren naar het Atrium gingen permanent open. Op de glazen voordeur kwam een foto van een rivier uit de buurt, om zo de aantrekkende werking van de glazendeur te verminderen. Uiteraard werd de omgeving van Het Ooider betrokken; er waren informatieavonden voor familieleden, voor medewerkers en voor de bewoners van de zorgappartementen boven de psychogeriatrische afdeling.

Als mensen willen lopen, moeten ze kunnen lopen

Recentelijk zijn er wederom twee avonden georganiseerd, om met alle stakeholders te evalueren hoe de situatie nu, ruim een half jaar later, wordt ervaren. Berry Schaake, integraal zorgmanager van Het Ooider vertelt hoe het nu met de bewoners om wie het gaat, is. Dat mensen cognitief achteruit gaan, betekent niet dat hun behoefte aan vrijheid afneemt, zegt hij. Juist door hun dementie wordt het sociaal aangepaste gedrag minder en gedragen ze zich meer vanuit hun behoefte van dat moment. “Als mensen willen lopen, dan moeten ze kunnen lopen. Wie behoefte heeft aan prikkels, kan deze nu zelf meer opzoeken en wie behoefte heeft aan een prikkelarme omgeving, zoekt een ruimte waar dat voor hem of haar beter is.”

‘Mensen, ook met dementie, zijn prima in staat om zelf hun behoefte aan prikkels te reguleren.’

Schaake vindt het prachtig om te zien hoe bewoners die vrijheid nu hebben. Of ze ook gelukkiger zijn, weet hij niet, omdat er bewust geen 0-meting is gehouden voordat de deuren van het Ooider open gingen. Het feit dat een aantal mensen nu gebruik maakt van hun vrijheid, zegt hem genoeg. Er is überhaupt weinig aangepast voordat ze van start gingen. We zijn in de zorg veel te veel geneigd om te focussen op wat mis kan gaan, zei hij daarover eerder in zijn blog ‘Laten we meer focussen op vrijheid in plaats van angst en risico’s.’. Wel zijn vorig jaar dus alle stakeholders in beeld gebracht en betrokken bij de implementatie.

Van de mensen die een zorgappartement boven Het Ooider bewonen, ongeveer 50 in totaal, kwamen er 11 naar de recente evaluatie-avond. Dat geringe aantal heeft volgens Schaake te maken met het feit dat het voor iedereen ‘goed voelt’. De angsten die er vooraf waren, blijken geen van alle bewaarheid te zijn geworden. Mensen rennen niet collectief weg als de deur van het slot is, zij verkiezen meestal de veilige omgeving die de zorgorganisatie kenmerkt. De omwonenden dachten vooraf dat ze soms als een soort politieagent zouden moeten optreden, maar ook dat gebeurt nagenoeg niet.

Een oogje in het zeil

Schaake: “Er is een groot plichtsbesef, men dacht een soort ogen en oren van de medewerker te moeten worden, maar dat is natuurlijk niet de bedoeling. Het is niet de verantwoordelijkheid van omwonenden om ervoor te zorgen dat bewoners van Het Ooider niet naar buiten lopen. Ik heb toen en nu ook gezegd dat het prettig is als we met elkaar een oogje in het zeil houden, dat wel. En natuurlijk is het fijn als mensen tegen een medewerker zeggen: ik zag meneer Jansen net naar buiten lopen.”

Dat de locatie in Staphorst ligt, helpt daarbij wel, denkt Schaake. Mensen letten goed op elkaar, de sociale cohesie is groot. Dat is wellicht anders in een grote stad, vermoedt hij. Maar overal is het belangrijk om de omgeving te betrekken bij een proces en beslissing als deze. De organisatie deelt kennis met bijvoorbeeld het Alzheimer-trefpunt en op de verpleegunit zelf geven ze uitleg aan familieleden over wat dementie is en wat ze kunnen verwachten in de verschillende stadia.

Uitleggen waarom een besluit als dit nodig en waardevol is, is onverminderd noodzakelijk. Je bent er niet door het een keertje te vertellen, zegt Schaake. Het oude denken van medewerkers om onrustig gedrag meteen met de roep om een pil te beantwoorden blijft op de loer liggen. Maar gedrag aanpassen met een pil werkt niet. Het gedragsspreekuur dat de organisatie prominent op de agenda heeft, wel. Daarin bespreken medewerkers lastige situaties rond bewoners. De psycholoog heeft een belangrijke rol in dit spreekuur. Schaake: “Voorheen hadden we een medischer spreekuur, nu gaat het over gedrag. Vaak ligt er onder onbegrepen gedrag een reden. Daar gaan we eerst naar op zoek om te zien of we het gedrag dan kunnen beïnvloeden.”

Gezamenlijk proces

Overigens is de organisatie niet tegen medicatie, zegt Schaake. Maar je moet eerst kijken wat er achter onrustig gedrag zit, zegt hij. “Eerst onderzoeken of je iets anders kunt verhelpen, voordat je naar medicijnen grijpt.” En als een pil de oplossing is, moet je regelmatig evalueren of die pil nog steeds nodig is. Voor een proces als dit heb je dan ook een specialist ouderengeneeskunde nodig die er net zo over denkt. Je gaat een proces als dit gezamenlijk aan, zegt Schaake.

Het is ook geen proces dat ooit ‘af’ is. Gedrag bespreekbaar maken, zoeken naar wat er achter ligt, maar ook ervoor zorgen dat de open deuren geen gevaarlijke situaties opleveren. En praten met stakeholders? Dat is altijd en in iedere fase belangrijk. Bijvoorbeeld met de gemeente Staphorst. Want De Berghorst, waar Het Ooider deel van uitmaakt, ligt aan een grasveld dat voor de helft van Zorgspectrum Het Zand is en voor de andere helft van de gemeente. En dat grasveld leent zich heel goed voor een uitbreiding van de dementievriendelijke omgeving waar De Berghorst al de nodige stappen in heeft gezet.

Schaake heeft de gemeente uitgenodigd voor overleg. Ze bleken best te porren om samen naar de mogelijkheden te kijken van het grasveld dat hun eigendom is. De gemeente draagt graag bij aan dementievriendelijke wijken. Schaake: “Wij willen de tuin graag opnieuw inrichten zodat mensen er lekker kunnen lopen. Ook als bewoners bezoek hebben, zodat ze samen naar buiten kunnen. Het is leuk en gezond om samen wat te doen.”

In de toekomst wil de organisatie met leefcirkels gaan werken. Zodat met iedere bewoner op individuele basis bekeken kan worden wat voor die man of vrouw de beste combinatie is van optimale vrijheid in combinatie met voldoende veiligheid.

Voor vrijheid gekozen

Maar zover is het niet. Een reorganisatie stelt Het Zand op dit moment voor andere prioriteiten. Dat de ingeslagen weg echter de juiste is, bleek toen op een van de evaluatie-avonden een echtgenoot vertelde dat hij de situatie niet kende voordat de deuren open gingen; zijn vrouw woonde hier nog maar net. Toen de deuren echter even dicht moesten, vanwege een virus op dit leefmilieu, heeft hij een grote onrust bij de bewoners ervaren. Schaake: “Deze man had vanwege de grote vrijheid bij ons voor Het Zand gekozen. En hij ervoer nu zelf wat het afpakken van vrijheid met hem en zijn geliefde deed.”

Interview door Ellen Kleverlaan

Meer weten

Geplaatst op: 23 oktober 2017
Laatst gewijzigd op: 15 maart 2019