Verhalencirkels zorgen voor meer begrip en een fijnere samenwerking

Dat maatwerkondersteuning ook echt maatwerk is, blijkt wel uit het verhaal van Kloek in hartje Amsterdam. Op deze kleinschalige woonzorglocatie wonen 36 bewoners met dementie. Sinds een jaar helpt een coach van het programma 'Waardigheid en trots voor de toekomst' de zorgorganisatie om de samenwerking tussen formele en informele zorg te versterken. Al snel kwam een heel specifieke vraag naar voren: hoe kunnen we onze familiebijeenkomsten meer verdieping geven? ‘We waren op zoek naar een instrument dat we ook na de maatwerkondersteuning konden blijven inzetten’, zegt locatiemanager Karin Theunissen.

Het idee van de coach om verhalencirkels in te zetten bleek mooi aan te sluiten bij de behoefte van familieleden van de bewoners. Karin: ‘Zij hadden eerder aangegeven dat zij graag meer ondersteuning op emotioneel vlak willen. Familieleden kunnen enorm worstelen met het steeds weer een stukje afscheid moeten nemen van hun naaste en met het rollenpatroon dat verandert. Collega’s voelen zich op hun beurt niet altijd vaardig genoeg om met de emoties van familieleden om te gaan. Wij wilden beide groepen graag helpen en daarmee ook de samenwerking tussen de formele en informele zorg zo fijn mogelijk maken.’

Verhalen blijven hangen

Hoe werken de verhalencirkels precies? 'Vooraf krijgen de deelnemers (familieleden en enkele medewerkers) uitleg over wat een verhalencirkel is en wat het thema zal zijn', vertelt Agnes van Dijk, welzijnsmedewerker bij Kloek. ‘We vertellen wat het nut is van verhalen. Verhalen blijven vaak hangen in je geheugen en kunnen je aanzetten om zelf met een thema aan de slag te gaan. We leggen ook uit dat een verhalencirkel draait om luisteren. Ik kan als gespreksleider een verhelderende vraag stellen, maar het is niet de bedoeling dat anderen reageren met hun eigen verhaal.’

‘Het gaat erom dat mensen de ruimte krijgen om hun ervaringen te delen. En dat zij vervolgens gaan reflecteren op hun eigen verhaal of op dat van anderen. Wat zit er achter deze ervaringen aan normen, waarden, gevoelens en emoties? Mensen gaan nadenken: "Ik wil controle hebben over de zorg, maar is dat wel nodig?" Of: "Een ander familielid heeft last van schuldgevoelens, hoe zit dat bij mij?".’

Gevoelens en frustraties

Tijdens de verhalencirkel, die zo’n anderhalf uur duurt, wordt aan de deelnemers gevraagd om rond het thema een ervaring te delen. 'Familieleden durven zich vaak heel kwetsbaar op te stellen', vertelt Agnes. ‘Omdat zij met elkaar in min of meer dezelfde situatie zitten, durven zij heel open te zijn over hun gevoelens en frustraties. Vervolgens nodigt dat anderen uit om ook te vertellen wat er echt speelt. Men weet ook dat wat verteld wordt, binnen de groep blijft.’

Als het verhaal eenmaal is verteld, kiest de verteller een titel. Agnes: ‘Daarna vragen we de verteller: "Wat is je gevoel bij dit verhaal?" Dat vatten we samen in steekwoorden. Pas daarna mogen anderen reageren op de vraag: wat doet dit verhaal met jou? Ook dat schrijven we op. Daarna gaan we door naar de volgende verteller. Achteraf maken we een kort verslag voor de familieleden die hebben deelgenomen. Daarin gebruiken we algemene bewoordingen. We gaan niet in op de individuele verhalen.’

Wederzijds begrip

Hoewel de verhalencirkels geen vooraf vastgesteld doel hebben, zijn er bij Kloek wel mooie resultaten mee behaald. Zoals begrip voor naasten en hun relatie met de bewoner. Agnes: ‘Een dochter liet ons altijd alle boodschappen voor haar moeder doen. Dan denk je al snel: "Dat kunnen ze toch ook gezellig samen doen?" Tijdens een verhalencirkel kwamen we tot het verrassende inzicht dat de relatie met haar moeder in haar jeugd eigenlijk al verbroken was. Pas heel laat heeft zij deze opnieuw moeten opbouwen. Er zat veel oud zeer, waardoor het voor de dochter heel moeilijk was om samen iets met haar moeder te ondernemen.’

Ook omgekeerd zien naasten in hoe betrokken medewerkers zich voelen bij bewoners. Agnes: ‘Er zijn familieleden die zeggen "Het lijkt wel alsof de situatie van mijn moeder hen niks doet, terwijl het wel om mijn moeder gaat." Maar door de verhalen van medewerkers realiseren ze zich dat het werk emotioneel zwaar kan zijn. Familieleden vinden het bijzonder om te horen dat medewerkers geraakt zijn als het niet goed gaat met een bewoner. Daardoor ontstaat het inzicht "zij willen ook het beste voor mijn naaste." Dat draagt bij aan samenwerking en vertrouwen.’

Moeizame relatie

Het verhaal van twee familieleden van een bewoner was ook bijzonder. Agnes: ‘Onze bewoner was al op jonge leeftijd het huis uitgegaan en had lange tijd in het buitenland gewoond. Terug in Nederland zat er een enorme kloof tussen de drie familieleden. De bewoner was bovendien niet de makkelijkste, wat zorgde voor veel wrijving en verdriet. De familieleden wilden het beste voor hem, maar kregen vaak bozige of geïrriteerde reacties. Tijdens de verhalencirkel konden zij dat allemaal delen. Het mooie was ook dat andere familieleden hierdoor meer begrip kregen voor de bewoner en zijn naasten. Het verhaal hielp dus op verschillende lagen.’

Door het verhaal van de broers groeide ook het onderlinge vertrouwen. Karin: ‘Toen de bewoner achteruitging, moesten wij een andere indicatie aanvragen. Dat zorgde voor angst bij een van de broers, die ons daarom vroeg: "willen jullie hem weg hebben?" Als de hechte relatie er niet was geweest, had hij die vraag misschien niet gesteld. Nu durfde hij de telefoon te pakken en het rechtstreeks te vragen.’

Hechtere band

Is de relatie tussen bewoners, familieleden en medewerkers na drie verhalencirkels veranderd? ‘Ja, dat vind ik wel’, zegt Agnes. ‘Je weet meer van elkaar. Dat maakt de band hechter. Normaal moeten wij als professionals veel initiatief nemen. Nu zie je ook beweging naar ons toe. Niet alleen met klachten, maar ook met complimenten. De communicatie wordt vrijer. Zorgmedewerkers voelen zich minder snel aangevallen en familieleden voelen zich serieuzer genomen.’

Lees meer

Bekijk ons aanbod maatwerkondersteuning.