Elke dag, een mooie dag: mét mantelzorgers, naasten en vrijwilligers

Met maatwerkondersteuning van het programma Waardigheid en trots voor de toekomst begon Sint Anna begin 2024 aan de cultuuromslag. Die moest leiden tot een betere samenwerking met mantelzorgers, naasten en vrijwilligers.

De directe aanleiding voor het kleinschalige verpleeghuis (160 bewoners, 250 medewerkers) om meer te willen samenwerken met mantelzorgers, naasten en vrijwilligers was het (toekomstige) gebrek aan personeel. Maar belangrijker was de wens om de focus te verleggen van zorg naar welzijn.

‘Vrijwilligers en naasten zijn hierin onmisbaar’, zegt Bjorn. Hij is als social worker bij Sint Anna betrokken bij het project ‘Informele zorg’. ‘Als zij in de huiskamer soep aan het koken zijn of een spelletje doen met de bewoners, verandert er iets in huis. Die warme, gezellige sfeer zien we graag op onze woongroepen.’

Zoals het thuis ging

Sint Anna heeft als visie ‘Iedere dag een mooie dag’. Samen met de coach van Waardigheid en trots voor de toekomst ontwikkelde Sint Anna deze visie verder. Niet de ziekte, maar het welzijn van de bewoner staat in de visie centraal, vertelt Miranda, projectleider Informele zorg.

‘We willen graag dat de bewoner bij ons een fijne dag beleeft. Als zorgorganisatie zijn we hierin vooral ondersteunend, de bewoner en zijn naasten hebben de regie. Dat betekent ook dat we "zoals het thuis ging" zoveel mogelijk willen doorzetten naar hier. We betrekken het hele netwerk van de bewoner hierbij. Niet alleen de kinderen en kleinkinderen, maar ook de rest van de familie, vrienden, voormalige buren, vrijwilligers en bijvoorbeeld mensen van de kerk of van een vereniging.’

Thuissituatie goed in kaart brengen

Om de voormalige thuissituatie van bewoners goed in kaart te brengen, ontwikkelde Sint Anna verschillende instrumenten. De ‘bewonersreis’ van eerste contact tot en met het wonen in het verpleeghuis is in beeld gebracht. Onderdeel hiervan is het ‘samenzorggesprek’ met de naasten dat in de eerste week na de verhuizing plaatsvindt. Een welzijnsmedewerker van Sint Anna vraagt wie wat deed in de thuissituatie naar aanleiding een ‘ecogram’, dat het netwerk in kaart brengt en is ingevuld door de bewoner en zijn naaste(n).

‘Ons doel is om een zo gedetailleerd mogelijk beeld te krijgen’, zegt Bjorn. ‘Zorgmedewerkers zien hierdoor meteen bij wie zij moeten zijn als er iets gedaan of gekocht moet worden. Bijvoorbeeld: de bewoner is verdrietig, bij wie kan ik terecht? Of de shampoo is op, wie moet ik bellen? Zorgmedewerkers kunnen zo meer maatwerk leveren.’

Onderzoekend leren

Een cultuuromslag kost tijd, misschien wel jaren. Hoe heeft Sint Anna de eerste stappen gezet? Omdat de samenwerking met informele zorg onbekend terrein was, koos het verpleeghuis ervoor om ‘onderzoekend te leren’: niet werken met een dichtgetimmerd plan, maar dingen in de praktijk uitproberen.

Er werd een actiegroep opgericht die, met steun van het management, de visie verder vormgaf en meedacht over de instrumenten. Miranda: ‘Het voordeel was dat we direct konden bijsturen als dat nodig was. Maandelijks kwam de actiegroep, bestaand uit medewerkers, naasten en vrijwilligers, bij elkaar om de voortgang van het project te bespreken.’

Scholing medewerkers noodzaak

Scholing was daarnaast onmisbaar om medewerkers mee te nemen in de verandering. Deze was gericht op 3 groepen medewerkers. De welzijnsmedewerkers zijn vooral getraind in gesprekstechnieken. Bjorn: ‘Hoe vraag je door en wat zeg je als je weerstand tegenkomt? Probeer te achterhalen welke boodschap achter de weerstand zit. Soms willen mensen wel wat doen, maar vinden zij het gewoon een beetje spannend om bewoners te helpen.’

De woonzorgbegeleiders en de EVV’ers hebben workshops gevolgd over het hoe en waarom van samenwerken met mantelzorgers, naasten en vrijwilligers. Bjorn: ‘De woonzorgbegeleiders werken in de huiskamers en zijn de ogen en oren van de groep. Zij hebben vooral geleerd hoe zij een open houding naar mantelzorgers, naasten en vrijwilligers kunnen aannemen.’

Andere cultuur

Is er nu, na bijna 2 jaar onderzoekend leren, al sprake van een andere cultuur? Miranda: ‘Het begin is er. Veel medewerkers begrijpen waarom samenwerking met mantelzorgers, naasten en vrijwilligers belangrijk is en staan hier open voor. Welzijnsmedewerkers vragen meer door en geven omgekeerd duidelijker aan wat wij van de naasten verwachten, zodat wederzijdse verwachtingen helder zijn. Ook de woonzorgbegeleiders stimuleren mantelzorgers, naasten en vrijwilligers om activiteiten met bewoners te ondernemen. Zij geven als professional meer ruimte en nemen minder over.’

Voor de naasten van de bewoners die al een tijdje in Sint Anna wonen, is de nieuwe situatie nog wennen. ‘Via gesprekken proberen we hen vooral bewust te maken van wat er allemaal mogelijk is’, zegt vrijwilligerscoördinator Jolanda. ‘Dat hebben we wel moeten leren. Eerst lag de nadruk in de gesprekken vooral op onze verwachtingen. Nu benadrukken we dat het vooral leuk is om iets voor de bewoners te organiseren. We geven veel ideeën waardoor naasten vanzelf denken: dat wil ik wel doen.’

Ook zorgtaken

De komende tijd richt Sint Anna zich op een volgende belangrijke stap: de zorgmedewerkers meekrijgen in de cultuurverandering. Bjorn: ‘Zij denken nu soms: “Een mooie dag bezorgen is iets van welzijn, wij doen de zorg.” Maar we willen dat mantelzorgers, naasten en vrijwilligers in de toekomst ook meer zorgtaken gaan doen. Als een naaste haar man thuis altijd heeft gekatheteriseerd, waarom zou zij dat hier dan niet mogen doen? We maken afspraken over welke taken naasten mogen uitvoeren en waar de zorgmedewerkers verantwoordelijk voor blijven. Maar het is belangrijk dat ook de zorg een uitnodigende houding aanneemt. Daar zal hun scholing op gericht zijn.’

De maatwerkondersteuning is inmiddels afgerond. Sint Anna richt zich nu vooral op het verder versterken van de samenwerking met vrijwilligers. Jolanda: ‘We hopen dat vrijwilligers wat meer regie gaan nemen. Een deel van hen heeft veel ervaring en is gewend aan duidelijke aansturing. Maar we willen graag dat zij activiteiten steeds vaker zelfstandig oppakken. Daarom kijken we nadrukkelijk naar hun talenten en mogelijkheden: wat doen zij graag met bewoners, en wat past bij Sint Anna?’

De achternamen van de mensen die voor dit artikel zijn geïnterviewd, zijn bij de redactie bekend.