Intimiteit en seksualiteit in de ouderenzorg: hoe gaan we daarmee om?

Ook ouderen hebben behoefte aan intimiteit en seks. Niet iedere ouderenzorgorganisatie is zich hiervan voldoende bewust en maakt het mogelijk. Terwijl dat wel zou moeten. Want intimiteit en seksualiteit horen bij (de kwaliteit van) het leven. Alrijne Zorggroep, BrabantZorg, Stichting Schakelring, Stichting ZuidOostZorg, TriviumMeulenbeltZorg en Zorggroep Archipel nemen het thema serieus. Op 26 juni 2017 wisselden ze ervaringen en dilemma’s uit. Ook Viattence hoort bij deze groep, maar kon helaas niet aanwezig zijn deze middag.

Schroom en verlegenheid

Een echtpaar heeft jarenlang ’s nachts lepeltje-lepeltje tegen elkaar aan gelegen, naakt, huid tegen huid. Nu is mevrouw opgenomen in een verpleeghuis. Haar man snakt naar lichamelijk contact, maar durft het niet aan te kaarten. En weet ook niet of de privacy van hem en zijn vrouw voldoende gewaarborgd is. Bovendien heeft ze een eenpersoonsbed. ‘Daar moet toch een oplossing voor zijn?’, is de eerste logische gedachte. Maar zo vanzelfsprekend is het niet. Gelukkig vinden steeds meer ouderenzorgorganisaties dat intimiteit en seksualiteit bij het welbevinden van hun bewoners horen. Hoe ze dat kunnen vormgeven is echter vaak nog een zoektocht. De schroom en verlegenheid zijn groot. Reden genoeg voor Waardigheid en trots om een kennisproduct aan het thema te wijden: een toolbox met werkwijzen, trainingen, tips én goede voorbeelden. Zoals die van Alrijne Zorggroep, BrabantZorg, Stichting Schakelring, Stichting ZuidOostZorg, TriviumMeulenbeltZorg en Zorggroep Archipel. De organisaties lichten hun aanpak toe.

Maak het bespreekbaar

In verpleeghuis Oudshoorn in Alphen aan den Rijn, onderdeel van Alrijne Zorggroep, is het thema intimiteit en seksualiteit in alle geledingen ingevoerd: medewerkers hebben er oog voor. ‘Dat is het resultaat van vele jaren werk’, vertelt clustermanager Marianne Wijtman. Het begon met een werkgroep, een visie en missie en draagvlak. Daarna volgden alle medewerkers verplicht een training. Ook tijdens de familieavonden komt het onderwerp aan bod. Naast bewustwording is borging belangrijk. Daarom staat het thema minimaal 2 keer per jaar verplicht op de agenda van het teamoverleg. De werkgroep doopte zichzelf intussen om tot steungroep en is beschikbaar voor hulp en advies.

Marianne is duidelijk over de juiste aanpak: ‘Maak het onderwerp bespreekbaar, gooi het open!’. Maar praten medewerkers er dan ook echt actief over met bewoners? Uit een medewerkers enquête is gebleken dat 84% van de medewerkers zich daartoe in staat voelt. Daarnaast blijkt uit het cliënttevredenheidsonderzoek dat 83% van de ondervraagde bewoners en familie vindt dat zij terecht kunnen bij medewerkers met vragen hierover. Bovendien wordt binnen drie maanden na inhuizing het onderwerp met de betreffende bewoner en/of contactpersoon besproken. Hiervan wordt een aantekening gemaakt in het cliëntdossier.

Van taboe doorbreken naar diepgang

Slechts 3 ouderenzorgorganisaties in Nederland hebben een seksuoloog in dienst, weet Ingrid van Kempen, gezondheidszorgpsycholoog en seksuoloog bij Brabantzorg. ‘Niet veel dus, terwijl ik denk dat een seksuoloog een enorme meerwaarde heeft.’ Minstens zo belangrijk is de ruimte die raad van bestuur en management geven voor scholing en bewustwording van medewerkers. Brabantzorg heeft onlangs een pilot afgerond, met een mooi resultaat. Scholing van medewerkers resulteerde in bewustwording. Ook leerde de organisatie dat het belangrijk is alle behandelaren erbij te betrekken. Hoe nu verder is de volgende uitdaging. ‘We onderzoeken hoe we het onderwerp goed kunnen wegzetten in de organisatie. En hoe we van het taboe doorbreken – waarmee we nu al druk bezig zijn – kunnen komen tot meer diepgang. Zodat we mensen met wensen en problemen op het gebied van intimiteit en seksualiteit echt kunnen helpen.’

Gewoon gezond gedrag

Stichting Schakelring is vooral praktisch. ‘We zien groeiende aandacht voor intimiteit en seksualiteit’, zegt psycholoog Lisette de Graaf. ‘Verzorgenden komen naar ons toe, vragen hulp, samen zoeken we naar oplossingen. Dat kunnen ook pornoblaadjes of een escortservice zijn.’ Ze vindt het opvallend dat veel verzorgenden seksualiteit als een probleem zien. ‘Ze komen bij ons omdat de cliënt “iets” wil, ze weten niet wat ze ermee aan moeten. Wij leggen uit dat het gewoon gezond gedrag is.’ De psychologen van Stichting Schakelring weten zich gesteund door hun manager en onderzoeken hoe ze het thema verder kunnen vormgeven.

Oog voor verschillende behoeftes

In november 2015 organiseerde o.a. Alie Lucas, coördinator kunst bij Stichting ZuidOostZorg, een filmfestival voor medewerkers, vrijwilligers en familieleden. Zij konden kiezen uit meer dan 20 films en documentaires, met een overkoepelend thema: ‘de mens centraal’. Een aantal films had als onderwerp intimiteit en seksualiteit en daar kwamen veel reacties op. Seks en intimiteit zijn ook op latere leeftijd een belangrijk onderdeel van de kwaliteit van leven. Het is een onderwerp dat speelt, maar te weinig aandacht krijgt. Alie besloot er de tentoonstelling ‘Er is iets groots, iets wilds en rustigs gaande’ over te maken. In deze tentoonstelling wordt in woord en beeld het intieme leven van een generatie geportretteerd. Werk van Nederlandse dichters vult de foto’s en verhalen – vol wellust, weemoed, verlangen en eenzaamheid – aan.

De tentoonstelling maakte veel los, er kwamen gesprekken op gang.’ Er was aandacht voor intimiteit en seksualiteit in werkoverleggen, ervaringen werden gedeeld. Bij ZuidOostZorg staat Leefplezier centraal en vanuit daar is er oog voor de verschillende behoeftes van mensen. Maar bij de intake wordt dit specifieke thema nog niet besproken. Het beleid dat ZuidOostZorg de komende periode wil ontwikkelen moet hierin verandering brengen.

Zichtbaarheid van het thema is belangrijk

Een jaar geleden vond bij TMZ het symposium ‘Het blijft iets moois’ plaats, over intimiteit en seksualiteit bij ouderen. ‘Een groot succes’, aldus Karin Jobse, verpleegkundig specialist in opleiding. De raad van bestuur en het management besloten het een vervolg te geven. Er werd een werkgroep intimiteit en seksualiteit opgericht en medewerkers konden vrijblijvend een workshop volgen. ‘Liever had ik de workshop verplicht gesteld, maar dat strookt niet met de uitgangspunten van zelforganisatie.’ In plaats daarvan zoekt TMZ naar andere manieren om de nieuwsgierigheid van medewerkers te prikkelen. Binnenkort opent bij TMZ bijvoorbeeld de tentoonstelling van Alie Lucas van Stichting ZuidOostZorg: ‘De zichtbaarheid van het thema is heel belangrijk.’ Karin deed ondertussen onderzoek naar wat medewerkers nodig hebben om over het onderwerp te praten. ‘Een van de uitkomsten is dat medewerkers praktische handvatten willen, zoals voorbeeldzinnen, en mogelijkheden om het gesprek te oefenen.’ Een folder over het onderwerp voor het intakepakket is klaar en wordt nu ingevoerd in de organisatie.

intimiteit en seksualiteit in verpleeghuis

Let’s talk about sex

‘Ons motto is “Let’s talk about sex”’, zegt Riët Daniël, gezondheidszorgpsycholoog en seksuoloog bij Archipel Zorggroep. Haar organisatie is zeer bereid om in het thema te investeren. Dat is een belangrijke succesfactor, aldus Riët: ‘Dit onderwerp moet van bovenaf gedragen worden, het moet gelegitimeerd zijn.’ Binnen Archipel Zorggroep resulteerde dit in een functieprogramma en een expertteam seksualiteit. Daarnaast gelooft Riët heilig in scholing. ‘Op dit moment is seksualiteit pas een issue als er probleemgedrag ontstaat: “meneer is ontremd”. Dat moeten we voor zijn, door proactief te zijn, net zoals we vragen stellen over bijvoorbeeld incontinentie. Medewerkers missen echter de tools om te praten over seksualiteit.’ Ook de mindset van medewerkers speelt mee. ‘Veel jonge medewerkers vinden oude mensen en seks een vies idee.’ Voor een goede inbedding van het onderwerp wil Riët het direct breder trekken: ‘Denk aan artsen en fysiotherapeuten, en zeker ook de ergotherapeuten. Ik ben de arts die bijwerkingen van medicijnen op het gebied van intimiteit en seksualiteit bespreekt nog niet tegengekomen.’

Privacy en eigen regie

De 6 organisaties spreken ook over dilemma’s. Zoals rapportage in het dossier van de cliënt versus privacy. En wat te doen als de familie niet openstaat voor oplossingen die de zorgorganisatie aandraagt? Vaak kosten oplossingen geld. Het bezoek van een ‘dienstverlenende dame’ is nu eenmaal niet gratis. Maar hoe verhoudt de weerstand van familie zich dan tot de eigen regie van de cliënt? Ook rijst de vraag of sperma opruimen iets anders is dan ontlasting opruimen. En is een reguliere wasbeurt anders dan iemand wassen in voorbereiding op het bezoek van een escort? Met andere woorden: wat kun je wel en niet vragen van een medewerker? Ook hiervoor geldt dat bespreekbaar maken essentieel is: het gesprek met medewerkers aangaan om te achterhalen waar eventuele belemmeringen zitten. Tips om medewerkers mee te nemen in het onderwerp zijn:

  • Start met de bewustwording van de behoefte aan intimiteit. Het gesprek over seksualiteit volgt dan vanzelf.
  • Laat medewerkers van een team samen de scholing volgen. Dan voelen ze zich veilig om erover te praten.
  • Geef medewerkers concrete aanknopingspunten om het onderwerp bespreekbaar te maken. Bijvoorbeeld: ‘Onze organisatie vindt het belangrijk dat er aandacht is voor intimiteit en seksualiteit. Vindt u het goed dat ik daar een paar vragen over stel?’
  • Stel de vraag. Stel het niet uit. Mocht er op dat moment geen behoefte aan zijn, dan is het wel makkelijker geworden om er later op terug te komen.

Verslag door Ingrid Brons

Meer weten

Geplaatst op: 10 juli 2017
Laatst gewijzigd op: 6 juli 2020