Verslag: Governance en kwaliteit in een veranderend speelveld

De wereld verandert en andere factoren gaan een rol spelen in de wereld van zorg en ondersteuning. Mirella Minkman verzorgde een presentatie over kwaliteitsbeleid en governance in de zorg en schetste een aantal maatschappelijke ontwikkelingen die daarbij een rol (gaan) spelen in de nabije toekomst. Een blauwdruk voor de toekomst is er niet, maar daar alvast over nadenken kan al wel.

Jaren is oog voor de kwaliteit van de zorg. Incidenten, tekorten en de uitgebreide aandacht daarvoor in de media hebben de kwaliteit van de dienstverlening in de zorg ook onder de aandacht van het grote publiek gebracht. Bijvoorbeeld in de verpleeghuiszorg, wat heeft geresulteerd in programma’s als Waardigheid & trots en het Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg dat begin 2017 is opgeleverd.

Kwaliteit en governance zijn geen losstaande mechanismen. In het Kwaliteitskader wordt governance genoemd als een randvoorwaardelijk thema, onder het kopje Leiderschap, governance en management: ‘faciliterend voor kwaliteit, beleggen van verantwoordelijkheid, besluitvorming en risicomanagement, en over strategische, statutaire en financiële verplichtingen’’. Het is richtinggevend maar niet ‘invullend’ ; een organisatie moet zorgen dat de Governance geregeld is; over het hoe doet het kader geen uitspraak. De principes uit de code moeten vooral in de eigen organisatie en omgeving vertaald worden.

Veranderingen en financiële prikkels

Mirella Minkman schetst de recente ontwikkelingen in Governance. Van oudsher heeft governance betrekking op de velden sturing, toezicht en verantwoording. Maar zij wil hierin de rol van financiële prikkels, met name in de inkooprelatie, ook meenemen omdat deze sterk het gedrag richten bij het sturen en toezicht houden in publieke organisaties. De publieke opinie speelt hierin eveneens een rol. Enerzijds wil men dat er niet te veel tijd, aandacht en middelen gaan naar ‘goed bestuur’ omdat dat niet gezien wordt als ‘het echte werk’ in de zorg. Anderzijds is er veel aandacht voor als er zaken niet goed gaan of schandalen het nieuws halen. Denk aan het tumult rondom de beloning en het gedrag van bestuurders in de wereld van de woningbouwverenigingen. Maar ook is er terugkerende publieke verontwaardiging over de beloning van bestuurders in de zorg. Soberheid en terughoudendheid in publieke functies wordt steeds meer de norm, de overheid stuurt daar ook op.

Verkenning 2050

Met een groep studenten van de UvA heeft de innovatie en onderzoeksafdeling van Vilans een toekomstverkenning gedaan. De studenten onderzochten welke maatschappelijke trends uitdagingen voor ons zorgstelsel zullen vormen in de jaren tot 2050. Die ontwikkelingen zullen het zorgstelsel voor nieuwe opgaven stellen en daar zullen kwaliteitsbeleid en governance in mee moeten bewegen en op inspelen. Enkele uitdagingen die hierin naar voren kwamen zijn:

Mensen worden steeds ouder

  • Vergrijzing, ook medewerkers
  • Ouderdomsziekten
  • Wegvallen ondersteuning
  • Eenzaamheid
  • Omgaan met complexe samenleving
  • Betekenis van het leven
  • Levenseinde

Noodzaak tot meer duurzaamheid in de zorg

  • Enorm verbruik van schaarse bronnen, nu nog weinig concrete maatregelen die tot besparing leiden.
  • 12-25% energiebesparing moet mogelijk zijn.
  • Duurzaamheid is nog beperkt een thema in de zorg (slechts 6% heeft duurzaam inkoopbeleid).

Migratie

  • Naar schatting zal in 2060 een derde van de bevolking van Nederland een migratie-achtergrond hebben.
  • Grote opgaven voor integratie en arbeidsmarktvraagstukken.
  • Andere vormen van zorg zijn gewenst.

Technologie

  • Zorg op afstand, zorg aan huis; circa 40% van de zorg zou naar huis verplaatst kunnen worden.
  • Dure innovaties, gespecialiseerde, hoog opgeleide medewerkers nodig.

‘Meerdeling’ in de maatschappij

Onderzoek van het SCP laat zien dat we niet afstevenen op de gevreesde tweedeling ‘arm-rijk’ maar een meerdeling op basis van de beschikbare hulpbronnen van mensen. Achterstand dreigt voor: kwetsbare ouderen, mensen met een langdurige beperking (bv LVB), ouderen met een migranten-achtergrond, mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden/ laaggeletterdheid, mensen met een laag inkomen en met weinig hulpbronnen, kinderen met ernstige beperkingen.

Integraliteit en knelpunten

De oplossingsrichting ziet Minkman in wat zij ‘integraliteit’ noemt: samenwerking tussen verschillende sectoren, disciplines en organisaties, met de vraag van de klant/cliënt als vertrekpunt.. Integraliteit lijkt al op veel plekken een onderwerp te zijn; maar Minkman stelt dat het vaak nog gericht is op een multidisciplinair aanbod bieden, terwijl integraliteit gaat om een integraal antwoord te bieden en dit te organiseren rondom de  vragen van mensen. Minkman ‘en dat is echt iets anders, een andere benaderingswijze, die vraagt anders denken, handelen, organiseren en andere governance’. Kenmerken:

Een brede blik, verder kijken dan alleen ‘zorg’ of ondersteuning

  • Weten wat mensen belangrijk vinden: waarden
  • Anders kijken naar gezondheid of beperking
  • Een mens is meer dan zijn ziekte of beperking
  • Integraal kijken betekent dus ook anders handelen!

Nu bestaat er anno 2017 een woud aan ketens en netwerken waarbinnen samen gewerkt wordt, zoals zorgnetwerken en zijn er ook (daar soms overstijgend over) ook weer allerlei kennis- en innovatienetwerken. Toch loopt nog lang niet iedere vorm van samenwerking soepel. Er zijn verschillende spanningsvelden aan te wijzen:

  • Autonomie versus gezamenlijkheid voorop stellen
  • Organisatiebelang versus cliëntbelang
  • Wantrouwen versus vertrouwen
  • Inkomst behoud = macht en status versus minder middelen, minder invloed
  • Organisatiewaarden versus gedeelde waarden vanuit integraliteit

 Governance van netwerken

Als integraliteit en samenwerken in netwerken de toekomst wordt, vraagt dit een andere governance dan governance die primair gericht is op het (in stand houden van) organisaties.  Wat zijn dan de kernmerken van governance, afgezet tegen hoe het nu is ingericht? Minkman schetst de beweging die zij ziet:

Huidige situatie Toekomst
Hiërarchie Samenwerken
Verticaal  Horizontaal
 Beheersing  Doelgestuurd
 Naar binnen gericht  Naar buiten gericht
 Eigen organisatie  Met andere organisaties
 Uni-centrisch  Poly-centrisch
 Sturing en controle  Vertrouwen en verbinden

Hoe governance er anno 2050 uit zal zien, is voorlopig nog onderwerp van onderzoek, verkenning en denkwerk. Dat de noodzaak om vraag en de belangen van de cliënt echt centraal te stellen wel wordt gevoeld, zie je in steeds meer sectoren. Patiënten/cliënten krijgen steeds vaker een rol bij het maken van plannen en innovaties, al is de rol van cliënten in samenwerkingsverbanden en de governance daarin nog beperkt. De vraag aan wie er straks verantwoording afgelegd moet worden, is ook niet eenvoudig te beantwoorden maar Minkman stelt dat maatschappelijke verantwoording een veel prominentere plaats zou moeten krijgen.

Conclusie

De wereld verandert snel en mensen en organisaties zullen daar in mee moeten gaan. Hoe de zorg er precies uit zal zien in 2050 is niet te voorspelen. Minkman stelt dat de grootste uitdaging voor de zorg, ook de maatschappelijke ontwikkelingen buiten de zorg zullen zijn. Het betekent tevens dat er ander competenties van mensen en andere organisatievormen nodig zijn om adequaat in te spelen op die toekomst. To be continued!

Verslag door Paul van Bodengraven

Meer weten


Geplaatst op: 18 juli 2017
Laatst gewijzigd op: 18 juli 2017